Slapen, wakker worden, eten, douchen, de rituele wassing en aanbidding. Dat is mijn leven in een notendop. Uit het raam starend; kijkend naar de mensen, het met sneeuw bedekte groen, de diertjes en vervolgens weer op de bank. Mijn hersenen razen door en ik betrap mezelf op dwangmatig denken. Dé analyticus; mijn grootste kracht is nu ook mijn grootste vijand geworden. Ik klap weer dicht en schiet vervolgens weer in mijn veilige rustmodus.
‘Nietsdoen’ is lastig voor mij. Hoewel ik in feite niets doe, ben ik eigenlijk continu hard aan het werk. Continu aan het werk om me beter te voelen. Continu bezig met comfort. Continu bezig met schrijven, incasseren van aanvallen, slapen en nadenken. Want nietsdoen komt niet voor in mijn vocabulaire. Nietsdoen bestaat eigenlijk ook helemaal niet. Daar is de mens immers niet voor gemaakt.
‘Kun je nietsdoen?’
Vroeger werd in de neuropsychologie en – psychiatrie gesuggereerd dat het brein uit gaat, als men slaapt en/of rust. Niets is minder waar; het brein gaat onverstoord door. Dit bleek uit verschillende onderzoeken en één toonaangevend dat geleid werd door Giulio Tononi uit 2005. De hersenscans lieten zien dat het brein actief blijft wanneer het lichaam rust. Wel liet het onderzoek zien dat het brein bepaalde functies tijdelijk verliest wanneer een persoon zijn/haar bewustzijn verliest.
Professionals raden vaak aan om in beweging te blijven, soms is nietsdoen beter
Ons brein is continu aan het werk en bezig om ons signalen te geven. Signalen van honger, dorst, pijn, slaap, ziekte, maar ook gevoelens van euforie, verdriet, enzovoorts. Ikzelf heb aan den lijve ondervonden hoe mijn brein letterlijk en figuurlijk klappen te verduren kreeg als gevolg van lichamelijke ziekte.
Mij werd van alles aangedragen door professionals om in beweging te blijven. Zo moest ik gaan wandelen, sporten, tv-kijken enzovoort. Dit met als gevolg dat ik nog zieker werd. Mijn innerlijke stem schreeuwde al die tijd om rust en slaap en die stem had ook al die tijd gelijk. Mijn lichaam en brein wilden helemaal geen prikkels. Pas toen ik daaraan toegaf, merkte ik verbetering in levenskwaliteit. Een eng, maar tegelijkertijd ook erg onderrichtend proces.
Stress en nietsdoen – invloed op lichaam en geest
Als we het in de volksmond over stress hebben, hebben we het vaak over de stimulans (stressor) zelf die ons stress geeft. Zo zeggen we vaak; “De tv geeft mij stress.” Maar eigenlijk is het niet de stressor (de tv) die ons stress geeft en ons negatief beïnvloedt, maar de negatieve cognitieve beoordeling (de interpretatie) van de stressor (de interpretatie van wat wij zien op tv). En dat vertaalt zich uit naar stress, wat nadelige effecten heeft op zowel brein als geest (Zimbardo en anderen, 2013).
Als je een stressreactie hebt, komt er adrenaline vrij in het lichaam. Als deze stress aanhoudt en chronisch wordt, gaat je lichaam (in de bijnieren) cortisol aanmaken. Als dit proces in stand wordt gehouden of zelfs erger wordt, raken de bijnieren hierdoor overbelast en raakt het lichaam uitgeput. Gevolg hiervan is dat je weer stress krijgt door de klachten. En zo ontstaat een vicieuze cirkel. En zo ontstaan vaak lichamelijk onbegrepen klachten (ook wel SOLK genoemd) zoals chronische vermoeidheid, waar artsen een enorme moeite mee hebben. Patiënten worden dan vaak naar een psycholoog doorverwezen.
Deze psychologen zijn veelal van mening dat jij in deze situatie juist geactiveerd moet worden, maar ikzelf – vanuit mijn psychologische visie – deel deze mening niet; zowel vanuit theorie als uit ervaring. Je bent vaak al overbelast. Daarom is het mijn inziens juist goed en om een tijd even helemaal ‘niets’ te doen en te moeten. Je lichaam en geest geven namelijk prima aan wat er moet gebeuren. Als je moe bent, dan is dit vaak een gezond teken van het lichaam. Net als het feit wanneer je je verdrietig voelt en/of pijn hebt. Het zijn geen aangename gevoelens, maar het is wel gezond (Zimbardo en anderen, 2013).
Dhikr – hét middel om tot rust te komen
Als je echt tot rust wil komen, verricht dan dhikr الذكر. Dat kan vertaald worden vanuit het Arabisch naar het Nederlands als het gedenken van Allah. Dit kun je zo breed uitleggen als je wil. Dhikr heeft in essentie niet zozeer met de handeling zelf te maken, maar met de intentie en gedachte bij die handeling. Een voorbeeld is het gebed. Dat kun je verrichten met ‘slechts’ de fysieke handelingen, maar datzelfde gebed kun je ook verrichten met dhikr Allah. Dit is het spirituele gedeelte van de handeling en maakt elke daad van de moslim intenser.
Het doel van dhikr is dat je tot rust komt door middel van het gedenken van De Schepper. Zo zegt Allah in Soera De Donder:
“(Zij zijn) degenen die gelovigen zijn en wiens harten tot rust komen door het gedenken van Allah. Weet: door het gedenken van Allah komen de harten tot rust.”
(Koran, 13:28)
Het doel van dhikr is dat je tot (innerlijke) rust komt
Al Zuhd
Eén van mijn favoriete geleerden Al Hasan Al Basri – moge Allah hem genadig zijn – stond bekend om zijn zuhd (ascetisme, afzien van wereldse genoegens) en dat hij dit bereikte door veel dhikr te doen in afzondering. Zo zei hij in één van zijn meest prachtige quotes:
“Het leven leidt af en bezorgt het hart en lichaam stress, maar al zuhd geeft rust aan het hart en lichaam. Voorwaar, Allah zal ons vragen stellen over de zaken die halal (toegestaan) waren die we genoten, dus hoe zit het dan met de zaken die haram (verboden) zijn?” (Al-Bayhaqi, Al-Zuhd Al-Kabir)
Het Westen en de zoektocht naar rust
Ook in de hectische en snelle wereld van het Westen wordt steeds meer gehamerd op de kracht van spiritualiteit, stilte, meditatie en het tot rust komen. Waar een hogere prevalentie van depressie is waargenomen hier in het Westen dan in islamitische landen, beseft men steeds meer hoe belangrijk rust en bezinning is. Een groeiende en populaire trend is dan ook een bezoek aan retraitehuizen en -oorden waar je door middel van stilte en meditatie tot rust kan komen.
Structuur en Balans
Het leven is niet statisch. Lichaam en brein zijn constant onderhevig aan verandering. Dit geldt ook voor rust. Wat vandaag rust biedt, hoeft morgen niet zo te zijn. Zo kom ikzelf bijvoorbeeld soms tot rust als ik naar een recitatie luister. De ene keer vind ik juist rust in schrijven en de andere keer ervaar ik juist stress wanneer ik schrijf. En soms heb ik juist behoefte aan even helemaal niets en mijn gedachte de vrije loop te laten…
Eenieder weet zelf vaak wat het beste voor hem of haar werkt; balans en structuur zijn echter wel de basis hierin. Het is niet voor niets dat professionals hameren op de zogenoemde 3 R’s: rust, regelmaat en reinheid.
Wat werkt voor jou?
Ik vraag onze Schepper, Dé Meest Uitmuntende, Diegene die geen begin en einde kent, om ons datgene te laten doen wat goed voor ons is in dit vergankelijke leven voor onze eindbestemming: het onvergankelijke Paradijs!
Prachtig geschreven!