Met mijn Algerijnse zwager sprak ik in de zomer van 2016 over de psychologie van boosheid. Hij gaf aan, dat hij uitermate kalm bleef als één van zijn werknemers hem het bloed onder de nagels vandaan haalde, maar dat hij het niet verdroeg als één van zijn familieleden hem tergde. Ik vroeg hem: “Zijn het onze familieleden of onze gedachten over onze familieleden die ons boos maken? Oftewel, gaan aan de emoties niet eerst gedachten vooraf? Gedachten die ons zijn aangepraat en aangeleerd in onze jeugd en die vervolgens onze overtuigingen zijn geworden.” Hij was het met me eens.

Hoe is het mogelijk dat gedachten ons zo gevangen houden? Al eerder schreef ik dat vasthouden aan het weten, met andere woorden aan onze gedachten, hetzelfde is als vasthouden aan de pijn. De volgende vraag is dan: is het mogelijk gedachten te laten varen? Een kwade, boze of verdrietige gedachte is immers pas schadelijk als wij er in geloven en er aan hechten. Er is een Chinees gezegde dat daar over gaat: ‘We kunnen het niet voorkomen dat gedachten als vogels boven ons hoofd cirkelen, maar we kunnen wel voorkomen dat ze nesten bouwen in ons haar.’

Byron Katie

Niet meer lijden

Soms lijkt er in je hoofd ineens een lichtje aan te gaan en kom je tot een nieuw inzicht. Je beseft dat je er zelf voor kiest om de gedachte te koesteren of om hem bij het vuilnis te zetten. De Amerikaanse Byron Katie kreeg ook een dergelijk inzicht toen zij de vanwege een zware depressie op de grond van haar kamertje lag in een opvanghuis, zichzelf de moeite niet waard vindend om op een bed te liggen. Maar op een dag werd ze wakker en had ze de knop omgezet.

Zij had ontdekt dat ze niet meer hoefde te lijden! Volgens haar lijden wij alleen maar omdat wij in conflict zijn met de realiteit, met dat wat is. “Als je wilt dat de realiteit anders is dan zij is, kun je net zo goed proberen een kat te laten blaffen. Je kunt het blijven proberen, en uiteindelijk kijkt de kat je aan en zegt: ‘Miauw’. Willen dat de realiteit anders is, is hopeloos. Dan blijf je je hele leven proberen een kat te laten blaffen.”

Onze gedachten beïnvloeden anderen

En mocht je denken dat je gedachten privé zijn, dan word je hierbij uit de droom geholpen. Het klopt dat niemand, behalve Allah, weet wat wij denken, maar onze gedachten kunnen wel degelijk andere mensen beïnvloeden of raken. Wetenschappers hebben onlangs ontdekt, dat onze gedachten gevolgen hebben voor onszelf, onze omgeving en onze nakomelingen. Het gaat zelfs zover dat trauma’s generaties lang worden doorgegeven.  Met andere woorden: jij voelt misschien de pijn van één van je voorouders, terwijl je geen idee hebt waarom.

Eerst zullen we moeten begrijpen wat de kracht is van het denken om de verschillende vragen te kunnen beantwoorden. Het is een misvatting om te denken dat we per definitie goedheid ervaren als we goede gedachten koesteren en dat ons slechte dingen overkomen als we slechte gedachten koesteren. De realiteit leert ons dat dat niet waar is. Soms slagen we, soms falen we; dat is onderdeel van de beproeving van Allah. Maar als we van tevoren al negatief over iets denken is de kans groter dat we falen. Ook dat hoort bij het leven.

Onvoldoende vertrouwen

Soms slaag je, soms faal je in het leven. Jezelf verwijten blijven maken over een fout in het verleden is in wezen verspilling van energie en zorgt ervoor dat je als het ware verlamd en verdoofd raakt, zowel geestelijk als lichamelijk. Je zorgen maken over de toekomst is al helemaal overbodig, aangezien de toekomst nog niet eens bestaat. Is het niet zo, dat als we strijden tegen de realiteit, dat we dan onvoldoende vertrouwen op Allah’s Wijsheid of dat we er onvoldoende op vertrouwen dat Allah het goed met ons voor heeft? Zoals Allah het zelf in de Koran (2: 216) omschrijft:

“Het kan zijn dat jullie een afkeer van iets hebben, terwijl het goed is voor jullie, en het kan zijn dat jullie van iets houden, terwijl het slecht voor jullie is. En Allah weet, terwijl jullie niet weten.”

Als we strijden tegen de realiteit, is ons geloof zwak. We strijden dan eigenlijk tegen dat wat Allah heeft voorbeschikt. Voor de duidelijkheid: wat Allah heeft voorbeschikt, is niet hetzelfde als dat wat Allah graag zou wensen. Daarmee bedoel ik dat Allah niet voor het zaaien van dood en verderf op aarde is. Maar wel dat Hij hier – met het oog op de vrije wil van de mens en met goddelijke Wijsheid – toestemming  voor geeft. En wat ons zielenleven aangaat, dienen we te beseffen dat Allah alleen maar het beste voor ons wil.

Bemoei je met je eigen zaken

Byron Katie maakt een onderscheid tussen onze eigen zaken, andermans zaken en Gods zaken. Als we ons druk maken over andermans zaken of Gods zaken – waar we toch geen controle over hebben – zijn we gekwetst, raken we gefrustreerd of in paniek.  ‘Ik realiseerde me dat elke keer als ik me gekwetst of eenzaam voelde, ik me met andermans zaken had bemoeid,’ schrijft zij. Als we een ander veroordelen en vinden dat hij dit of dat zou moeten doen, of als we boos worden op God omdat er ellende in de wereld is, doen we alleen maar onszelf pijn. ‘Dat komt’, legt Byron Katie uit, ‘omdat we ons niet met onze eigen zaken bemoeien, omdat we verwijderd zijn van onze eigen zaak. Als je de drie soorten zaken goed genoeg kunt onderscheiden en leert om je met je eigen zaken te bemoeien, ondervind je een bevrijdend gevoel dat je niet voor mogelijk had gehouden’.

De profeet Mohammed vrede zij met hem leert ons daarom een houding van geduld en overgave:

 “Hoe geweldig is de toestand van de gelovige, want zijn toestand is altijd goed en dit is op niemand van toepassing behalve op de gelovige. Als hem iets goeds overkomt, uit hij zijn dankbaarheid, en dat is goed voor hem. En als hem iets slechts overkomt, dan verdraagt hij het met geduld, en zal hij daarvoor beloond worden.”
(Moeslim)

Dankbaarheid is de essentie

De essentie is daarom dat we Allah dankbaar zijn. Als we negatief in het leven staan, en bang zijn voor wat ons zou kunnen overkomen, zijn wij in feite ondankbaar ten opzichte van Allah. Als wij optimistisch zijn en geduldig, zijn wij in staat van overgave en vervolmaken wij ons geloof. Hierover gaat een heilige overlevering die te vinden is in de verzamelingen van Boechari en Moeslim:

“Allah de Verhevene zegt: ‘Ik ben tegenover iedere dienaar zoals hij denkt dat Ik ben. Ik ben met hem waar hij Mij ook gedenkt. Bij Allah, Allah is meer verheugd met het berouw van Zijn dienaar dan wie ook van jullie zou zijn nadat hij zijn verloren rijdier in de woestijn terugvindt. Wie Mij een handbreedte nadert, nader Ik een armlengte; en wie Mij een armlengte nadert, nader Ik de ruimte tussen twee uitgestrekte armen. Als een dienaar van Mij, Mij lopend nadert, ren Ik hem tegemoet.”

Het is onze dus eigen houding ten opzichte van Allah, onze omgeving en onszelf die bepalend is voor ons welzijn en lot. En onze houding en onze overtuigingen vinden hun oorsprong in onze gedachten. Als Allah zegt: “Ik ben tegenover iedere dienaar zoals hij denkt dat Ik ben,” wordt bedoeld: als je gelooft dat Allah je zal vergeven, zal Hij je vergeven, als je gelooft dat Allah je gebeden verhoort, zal Hij je gebeden verhoren en als je vertrouwt op Zijn Rechtvaardigheid en Genade zal Hij je niet teleurstellen:

“Zeg: ‘O mijn dienaren die buitensporig zijn tegenover zichzelf, wanhoopt niet aan de Genade van Allah. Voorwaar, Allah vergeeft alle zonden. Voorwaar, Hij is de Vergevensgezinde, de Meest Barmhartige.”
(Koran, 39:53- 54)

Onderzoek door vragen te stellen

Als je jezelf overgeeft aan slechte gedachten, bestaat de kans dat je in een depressie geraakt. Dan laat je de kracht van negatief denken je leven bepalen. Allah heeft ons duidelijk gemaakt dat we niet mogen wanhopen aan zijn Genade. Maar stel dat het je toch overkomt en zelfs je smeekbedes komen niet meer oprecht uit je hart. Wat je dan kan helpen is alvorens je je tot Allah richt, eerst je eigen gedachten te onderzoeken, één voor één.

Byron Katie doet dat door vier vragen te stellen en op papier te beantwoorden: Is het waar? Kan je absoluut zeker weten dat het waar is? Wat doet die gedachte met jou als je erin gelooft? Wie of wat zou je zijn zonder die gedachte? Vervolgens kan je de gedachte omkeren en kijken of dat voor jou klopt.

Rituele wassing van je gedachten

Zelf heb ik ervaren dat je op deze manier je gedachten kunt ‘ontwapenen’: je haalt de angel eruit. Als het gif van de slechte gedachte wegvloeit, is de kans ook veel groter dat de gedachte je hoofd verlaat. Niet jij laat je gedachte los, maar de gedachte laat jou los! Daarna ben je in staat om weer met liefde en mededogen naar andere mensen en naar jezelf te kijken en kan je jezelf met alle aandacht en overgave tot je Schepper richten. Beschouw een dergelijk onderzoek als de rituele wassing van je gedachten.

Ter illustratie: onlangs werd ik midden in de nacht wakker en voelde intuïtief aan dat het tijd was voor Qiyam al Layl, het ‘staan in de nacht’ in aanbidding door middel van extra gebeden, smeekgebeden en dhikr, het gedenken van Allah. Toen ik op wilde staan, had ik last van de gedachte, van de influistering: ‘Als je onvoldoende op Allah vertrouwt, luistert Hij toch niet naar je.” Die gedachte deed zo verschrikkelijk pijn, dat ik besloot de vier vragen er op los te laten. Ik kwam tot de conclusie dat als ik de gedachte geloofde, ik me verloren en wanhopig voelde en dat ik zonder de gedachte gewoon in verbinding zou zijn met Allah.  Daarna keerde ik de gedachte om. Dat kan op drie manieren: ‘Ik vertrouw niet op mezelf’ (voelde heel waar voor mij), ‘Allah vertrouwt niet op mij’ (klopt niet) of  ‘Ik vertrouw wél voldoende op Allah’ (klopt wel). Zodra ik deze omkeringen gedaan had, voelde ik dat de gedachte mij losliet en maakte ik meteen verbinding met Allah.

Hoofdfoto: Bron: ‘Vier vragen die je leven veranderen’ van Byron Katie